Azərbaycan tarixinin ən faciəli və eyni zamanda ən ibrətamiz səhifələrindən biri 1918-ci ildə xalqımıza qarşı törədilmiş soyqırımı hadisələridir. Bu qanlı hadisələrin ən dəhşətli təzahürlərindən biri isə Quba qəzasında baş vermiş kütləvi qırğınlardır. Həmin dövrdə erməni silahlı birləşmələri bolşevik qüvvələrinin dəstəyi ilə bölgədə misli görünməmiş vəhşiliklər törətmiş, minlərlə dinc azərbaycanlını yalnız milli mənsubiyyətinə görə amansızlıqla qətlə yetirmişdir.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında Bakı Sovetinin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən silahlı dəstələr Quba qəzasına doğru irəliləyərək burada sistemli şəkildə soyqırımı siyasətini həyata keçirmişdir. Məqsəd təkcə əraziləri nəzarət altına almaq deyil, eyni zamanda yerli azərbaycanlı əhalini fiziki cəhətdən məhv etmək, bölgənin etnik tərkibini dəyişmək və gələcəkdə bu torpaqlarda monoetnik mühit yaratmaq idi. Bu, əvvəlcədən planlaşdırılmış və konkret siyasi məqsədlərə xidmət edən məqsədyönlü bir siyasət idi.

Tarixi mənbələr və arxiv sənədləri göstərir ki, Quba qəzasında 100-dən artıq kənd tamamilə dağıdılmış, minlərlə insan xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirilmişdir. Qırğınlar zamanı qadınlara, uşaqlara və qocalara qarşı misilsiz vəhşiliklər törədilmiş, insanlar diri-diri yandırılmış, işgəncələrə məruz qoyulmuşdur. Bu faktlar bir daha sübut edir ki, baş verən hadisələr adi hərbi toqquşma deyil, konkret olaraq etnik və dini zəmində həyata keçirilmiş soyqırımı aktı idi.

Quba hadisələrinin miqyası və dəhşəti təkcə yerli mənbələrdə deyil, eyni zamanda dövrün müxtəlif xarici müşahidəçilərinin hesabatlarında da öz əksini tapmışdır. Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının materiallarında bu qırğınların detalları geniş şəkildə əks olunmuş, törədilən cinayətlərin hüquqi-siyasi qiymətləndirilməsi üçün mühüm faktlar toplanmışdır. Həmin sənədlər bu gün də Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasında əsas istinad mənbələrindən biridir.

Quba qırğınlarının real miqyası uzun illər müxtəlif səbəblərdən tam şəkildə araşdırılmamışdır. Lakin 2007-ci ildə Quba şəhərində kütləvi məzarlığın aşkarlanması bu hadisələrin miqyasını bir daha bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Aşkar olunan məzarlıqda müxtəlif yaş qruplarına aid yüzlərlə insanın qalıqları tapıldı. Aparılan elmi araşdırmalar nəticəsində müəyyən olundu ki, həmin qalıqlar 1918-ci il hadisələri zamanı amansızlıqla qətlə yetirilmiş insanlara məxsusdur. Bu tapıntı Quba qırğınlarının təkzibedilməz sübutu kimi tarixə düşdü.

Azərbaycan dövləti müstəqillik əldə etdikdən sonra bu kimi tarixi həqiqətlərin araşdırılması və dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində ardıcıl və məqsədyönlü siyasət həyata keçirməyə başlamışdır. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 1998-ci il 26 mart tarixli fərmanı ilə 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan olunması bu istiqamətdə atılmış mühüm addım olmuşdur. Bu qərar təkcə tarixi ədalətin bərpasına xidmət etməmiş, həm də xalqımızın yaddaşında bu faciələrin daim yaşadılmasını təmin etmişdir.

Bu siyasət bu gün də uğurla davam etdirilir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən məqsədyönlü fəaliyyət nəticəsində 1918-ci il soyqırımı hadisələri beynəlxalq müstəvidə daha geniş şəkildə tanıdılır, bu istiqamətdə elmi tədqiqatlar aparılır, yeni faktlar üzə çıxarılır. Quba Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması da məhz bu siyasətin tərkib hissəsi olaraq tariximizin bu qanlı səhifəsinin unudulmaması və gələcək nəsillərə çatdırılması məqsədinə xidmət edir.

Quba qırğınları bir daha göstərir ki, Azərbaycan xalqı tarix boyu ciddi sınaqlarla üzləşmiş, lakin heç vaxt öz milli kimliyindən, tarixi yaddaşından və dövlətçilik ənənələrindən vaz keçməmişdir. Bu faciələr eyni zamanda xalqımızın birliyini və mübarizə əzmini daha da gücləndirmiş, milli həmrəyliyin möhkəmlənməsində mühüm rol oynamışdır.

Bu gün qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri də həmin hadisələrə beynəlxalq hüquqi-siyasi qiymətin verilməsinə nail olmaq, soyqırımı faktlarını dünya ictimaiyyətinə daha geniş şəkildə çatdırmaqdır. Tarixi həqiqətlərin təhrif edilməsinə qarşı mübarizə aparmaq, faktlara əsaslanan məlumatları beynəlxalq platformalarda təqdim etmək dövlətimizin və cəmiyyətimizin prioritet istiqamətlərindən biridir.

Nəticə etibarilə, Quba qırğınları təkcə Azərbaycan tarixinin deyil, ümumilikdə insanlıq tarixinin ən faciəli səhifələrindən biri kimi qiymətləndirilməlidir. Bu hadisələr insanlığa qarşı törədilmiş ağır cinayət olmaqla yanaşı, eyni zamanda gələcək nəsillər üçün ciddi ibrət dərsidir. Azərbaycan xalqı bu faciəni heç vaxt unutmur və unutmayacaq. Tarixi yaddaşımızın qorunması, həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması isə hər birimizin vətəndaşlıq borcudur.

Nicat Axundzadə,

YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədr müavini

Neftçala şəhər 4 saylı tam orta məktəbin tarix müəllimi