Azərbaycan xalqının tarixində 1918-ci ilin mart hadisələri xüsusi amansızlığı və miqyası ilə seçilən qanlı faciə kimi yadda qalmışdır. Həmin dövrdə erməni silahlı dəstələri bolşevik qüvvələri ilə birlikdə Bakı şəhərində və ölkənin müxtəlif bölgələrində azərbaycanlılara qarşı əvvəlcədən planlaşdırılmış kütləvi qırğınlar törətmiş, minlərlə günahsız insanı yalnız milli və dini mənsubiyyətinə görə amansızlıqla qətlə yetirmişdir. Bu hadisələr təsadüfi qarşıdurma deyil, konkret siyasi məqsədlərə xidmət edən, sistemli və məqsədyönlü soyqırımı siyasətinin tərkib hissəsi idi.

1918-ci ilin mart ayının son günlərində Bakı şəhərində başlayan qırğınlar qısa müddət ərzində Şamaxı, Quba, Qarabağ və digər bölgələrə yayılmışdır. Bakı Sovetinin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən silahlı birləşmələr şəhərdə yaşayan azərbaycanlı əhaliyə qarşı misilsiz vəhşiliklər törətmiş, yaşayış məhəllələrini top atəşinə tutmuş, evləri yandırmış, dinc əhalini kütləvi şəkildə qətlə yetirmişdir. Tarixi mənbələrdə qeyd olunur ki, təkcə Bakı şəhərində on minlərlə azərbaycanlı bu qırğınların qurbanı olmuşdur.

Bu hadisələrin ən dəhşətli tərəflərindən biri törədilən cinayətlərin qeyri-insani üsullarla həyata keçirilməsi idi. İnsanlar diri-diri yandırılmış, körpələr və qadınlar xüsusi qəddarlıqla öldürülmüş, dini və mədəni abidələr məqsədli şəkildə dağıdılmışdır. Bu, yalnız fiziki məhv etmə siyasəti deyil, eyni zamanda xalqın mənəvi və mədəni irsinin silinməsinə yönəlmiş vandalizm aktı idi.

Şamaxıda baş verən hadisələr bu vəhşiliyin ən bariz nümunələrindən biridir. Şəhərdə yüzlərlə ev və ictimai bina dağıdılmış, məscidlər yandırılmış, minlərlə insan qətlə yetirilmişdir. Tarixi məlumatlara görə, Şamaxı qəzasında 70-dən artıq kənd tamamilə məhv edilmiş, əhali isə ya öldürülmüş, ya da didərgin salınmışdır. Eyni ssenari Quba və digər bölgələrdə də təkrar olunmuş, nəticədə geniş coğrafiyada kütləvi insan qırğınları həyata keçirilmişdir.

Mart soyqırımı hadisələrinin mahiyyəti yalnız hərbi-siyasi qarşıdurma ilə izah oluna bilməz. Bu hadisələr milli və dini zəmində həyata keçirilmiş məqsədyönlü etnik təmizləmə siyasətinin tərkib hissəsi idi. Məqsəd azərbaycanlıları tarixi torpaqlarından sıxışdırıb çıxarmaq, onların sayını minimuma endirmək və bölgədə etnik balansı dəyişmək idi. Bu isə beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı cinayətinin bütün elementlərini özündə ehtiva edir.

Həmin dövrdə yaradılmış Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası bu cinayətlərin araşdırılması istiqamətində mühüm işlər görmüş, çoxsaylı fakt və sübutlar toplamışdır. Komissiyanın materiallarında qırğınların detalları, törədilən cinayətlərin miqyası və təşkilatçıları haqqında ətraflı məlumatlar yer almışdır. Bu sənədlər bu gün də tarixi həqiqətlərin öyrənilməsi və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Sovet dövründə bu hadisələrə obyektiv hüquqi-siyasi qiymət verilməmiş, əksinə, bir çox hallarda təhrif olunmuş və ya gizlədilmişdir. Yalnız Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra 1918-ci il mart soyqırımı hadisələrinə dövlət səviyyəsində siyasi qiymət verilmişdir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 1998-ci il 26 mart tarixli fərmanı ilə 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edilmiş, bununla da bu faciələrin beynəlxalq aləmdə tanıdılması istiqamətində mühüm addım atılmışdır.

Bu gün Azərbaycan dövləti bu istiqamətdə ardıcıl siyasət həyata keçirir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, soyqırımı faktlarının beynəlxalq müstəvidə tanıdılması üçün məqsədyönlü fəaliyyət davam etdirilir. Aparılan tədqiqatlar, nəşr olunan kitablar və keçirilən beynəlxalq tədbirlər bu istiqamətdə mühüm rol oynayır.

Mart soyqırımı hadisələri bir daha göstərir ki, Azərbaycan xalqı tarix boyu ağır sınaqlarla üzləşsə də, öz milli varlığını qoruyub saxlamağı bacarmışdır. Bu faciələr eyni zamanda xalqımızın yaddaşında dərin iz buraxmış, milli birlik və həmrəyliyin möhkəmlənməsinə səbəb olmuşdur.

Bu gün qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri də bu tarixi həqiqətlərin təhrif edilməsinin qarşısını almaq, faktlara əsaslanan məlumatları beynəlxalq auditoriyaya çatdırmaqdır. Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş bu cinayətlərə hüquqi-siyasi qiymətin verilməsi və onların dünya miqyasında soyqırımı kimi tanınması istiqamətində fəaliyyət daha da gücləndirilməlidir.

Nəticə etibarilə, 1918-ci ilin mart hadisələri təkcə Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütövlükdə insanlığa qarşı törədilmiş ağır cinayət kimi qiymətləndirilməlidir. Bu vəhşiliklərin unudulmaması, tarixi yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi hər birimizin borcudur. Tarixi ədalətin bərpası uğrunda mübarizə isə bu gün də aktuallığını qoruyur.

İsmayıl Yaqubov,

YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədri

Aşağı Qaramanlı kənd İƏD üzrə nümayəndə