XX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazda baş verən mürəkkəb ictimai-siyasi proseslər fonunda azərbaycanlılara qarşı həyata keçirilən zorakılıq və qırğınlar geniş coğrafiyanı əhatə etmişdir. Bu qanlı hadisələrin ən ağrılı istiqamətlərindən biri isə indiki Ermənistan ərazisində, xüsusilə İrəvan quberniyasında azərbaycanlı əhaliyə qarşı həyata keçirilən sistemli etnik təmizləmə siyasəti olmuşdur. 1918–1920-ci illərdə bu bölgədə minlərlə azərbaycanlı yalnız milli mənsubiyyətinə görə qətlə yetirilmiş, on minlərlə insan öz doğma yurdlarından didərgin salınmışdır.

Tarixi mənbələr və arxiv sənədləri göstərir ki, İrəvan şəhəri və ətraf qəzalar uzun illər azərbaycanlıların sıx yaşadığı ərazilərdən biri olmuşdur. Lakin XX əsrin əvvəllərində bölgədə siyasi vəziyyətin dəyişməsi, erməni millətçi qüvvələrinin fəallaşması və xarici dəstək amili bu ərazilərdə demoqrafik vəziyyətin zorla dəyişdirilməsinə gətirib çıxarmışdır. Məqsəd açıq şəkildə bölgədə monoetnik mühit yaratmaq və azərbaycanlıların tarixi izlərini silmək idi.

1918-ci ildən etibarən İrəvan quberniyasında azərbaycanlı kəndlərinə qarşı silahlı hücumlar intensiv xarakter almışdır. Yaşayış məntəqələri yandırılmış, əhali kütləvi şəkildə qətlə yetirilmiş, sağ qalanlar isə zorla öz yurdlarını tərk etməyə məcbur edilmişdir. Bu proses planlı şəkildə həyata keçirilmiş, kəndlər bir-bir hədəf alınaraq tamamilə məhv edilmişdir. Tarixi faktlara əsasən, yüzlərlə azərbaycanlı kəndi xəritədən silinmiş, bölgənin etnik tərkibi süni şəkildə dəyişdirilmişdir.

Bu hadisələrin ən faciəvi tərəfi ondan ibarət idi ki, qırğınlar yalnız silahlı qarşıdurmalar zamanı deyil, əsasən dinc əhaliyə qarşı yönəlmişdir. Qadınlar, uşaqlar və qocalar xüsusi qəddarlıqla öldürülmüş, insanlar ağır işgəncələrə məruz qalmışdır. Bu isə bir daha sübut edir ki, həyata keçirilən siyasət hərbi məqsədlərlə deyil, etnik nifrət və təmizləmə niyyəti ilə bağlı olmuşdur.

İrəvanda və ətraf bölgələrdə azərbaycanlılara qarşı törədilən bu cinayətlər yalnız fiziki məhvetmə ilə məhdudlaşmamış, eyni zamanda mədəni və tarixi irsin sistemli şəkildə məhv edilməsi ilə müşayiət olunmuşdur. Məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər tarixi abidələr dağıdılmış, azərbaycanlıların bu torpaqlarda əsrlər boyu mövcud olmuş izləri silinməyə çalışılmışdır. Bu, klassik etnik təmizləmə siyasətinin bütün elementlərini özündə ehtiva edən kompleks bir proses idi.

Həmin dövrdə baş verən hadisələrə dair müxtəlif mənbələrdə kifayət qədər faktlar mövcuddur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə yaradılmış Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası bu istiqamətdə mühüm araşdırmalar aparmış, toplanan materiallarda İrəvan quberniyasında azərbaycanlılara qarşı törədilən cinayətlərin miqyası və detalları öz əksini tapmışdır. Bu sənədlər bu gün də həmin hadisələrin hüquqi-siyasi qiymətləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Təəssüf ki, sovet hakimiyyəti illərində bu hadisələrə obyektiv qiymət verilməmiş, əksinə, bir çox hallarda bu faktlar gizlədilmiş və ya təhrif olunmuşdur. Nəticədə uzun illər İrəvanda və ümumilikdə indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlılara qarşı törədilmiş cinayətlər lazımi səviyyədə araşdırılmamışdır. Yalnız Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra bu istiqamətdə sistemli tədqiqatlara başlanılmış, tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılması istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır.

Azərbaycan dövlətinin apardığı məqsədyönlü siyasət nəticəsində bu gün həmin hadisələrin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində mühüm işlər görülür. 1918–1920-ci illərdə İrəvanda azərbaycanlılara qarşı törədilmiş qətliamlar ümumi soyqırımı siyasətinin tərkib hissəsi kimi təqdim olunur və bu istiqamətdə elmi əsaslara söykənən araşdırmalar davam etdirilir.

Bu faciələr Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında dərin iz buraxmışdır. Doğma torpaqlarından didərgin düşmüş insanların taleyi, məhv edilmiş kəndlər və dağıdılmış mədəni irs bu gün də xalqımızın yaddaşında yaşayır. Bu, yalnız keçmişin faciəsi deyil, eyni zamanda gələcək üçün ciddi ibrət dərsidir.

Bu gün qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri də həmin hadisələrin beynəlxalq hüquq müstəvisində tanıdılması, tarixi həqiqətlərin təhrif olunmasının qarşısının alınması və obyektiv məlumatların dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasıdır. Bu istiqamətdə aparılan fəaliyyət dövlət siyasətinin mühüm tərkib hissəsidir və gələcəkdə də davam etdiriləcəkdir.

Nəticə etibarilə, 1918–1920-ci illərdə İrəvanda azərbaycanlılara qarşı törədilmiş qətliamlar təkcə regional hadisə deyil, geniş miqyaslı etnik təmizləmə siyasətinin bariz nümunəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu hadisələrə obyektiv hüquqi-siyasi qiymətin verilməsi, tarixi ədalətin bərpası və həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması Azərbaycan dövlətinin və xalqının qarşısında duran mühüm vəzifələrdəndir.

Fərqanə Ağalarova,

YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədr müavini

Şorkənd kən ümumi orta məktəbin direktoru