Tariximizin ən faciəli və qanlı səhifələrindən biri sayılan 31 Mart – Soyqırımı Günü xalqımızın yaddaşında silinməz iz buraxmışdır. Bəşəriyyət tarixində ən ağır cinayətlərdən biri kimi qiymətləndirilən soyqırımı, bütün dövrlərdə sülhə və insanlığa qarşı yönəlmiş ən qəddar əməllərdən hesab olunur.Tarixi faktlar göstərir ki, Azərbaycan xalqı belə ağır cinayətlərlə dəfələrlə üzləşmişdir. Bunun başlıca səbəblərindən biri isə ermənilər tərəfindən irəli sürülən əsassız “Böyük Ermənistan” ideyasının həyata keçirilməsi cəhdləri olmuş, bu isə azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğınlar və soyqırımı aktları ilə nəticələnmişdir.

XVIII əsrdən başlayaraq tarixi Azərbaycan ərazilərində məskunlaşdırılan ermənilər, uydurma “Böyük Ermənistan” planını reallaşdırmaq məqsədilə yerli azərbaycanlı əhaliyə qarşı sistemli şəkildə zorakılıq siyasəti yürütmüş, onları doğma torpaqlarından sıxışdırıb çıxarmağa çalışmışdır. Nəticədə, minlərlə günahsız insan planlı şəkildə həyata keçirilən qətliamların qurbanına çevrilmişdir. Xalqımıza qarşı soyqırımı siyasəti, kütləvi deportasiyalar, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması və tarixi toponimlərin dəyişdirilməsi prosesi XX əsr boyunca da davam etmişdir. 1918-ci ildə Quba şəhərində və ətraf bölgələrdə erməni-bolşevik silahlı dəstələrinin törətdiyi qırğınlar zamanı 2900-dən çox dinc sakin öldürülmüşdür. Ümumilikdə isə Quba qəzasında 4000-dən artıq insan həyatını itirmiş, 122 kənd tamamilə məhv edilmiş, 2750-dən çox ev yandırılaraq dağıdılmışdır.

Qubada aşkar edilən kütləvi məzarlıqlar bu faciələrin miqyasını və törədilən vəhşiliyin dərəcəsini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Tapılan insan qalıqlarında güllə izlərinin olmaması onların əsasən küt alətlərlə – balta və xəncərlərlə qətlə yetirildiyini göstərir. Bəzi sümüklərdə müşahidə edilən mismar izləri isə insanların xüsusi işgəncə ilə öldürüldüyünü sübut edir. Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş bu faciələrin unudulmaması və dünya ictimaiyyətinə çatdırılması məqsədilə Ümumilli Liderimiz Heydər Əliyev 1998-ci il martın 26-da “Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” Fərman imzalamışdır. Həmin sənədə əsasən, 31 mart tarixi rəsmi şəkildə “Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü” kimi qeyd olunmağa başlanmışdır.

Bundan əlavə, Fərmanın icrasını daha sistemli və məqsədyönlü şəkildə təmin etmək üçün 30 mart 1999-cu ildə Heydər Əliyev tərəfindən xüsusi tədbirlər planı təsdiqlənmişdir. Bu plana uyğun olaraq, elmi-tədqiqat işləri genişləndirilmiş, yeni tarixi faktlar üzə çıxarılmış, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq gücləndirilmiş və faciənin dünya miqyasında tanıdılması istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır.

“Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” Fərmanın imzalanması bu istiqamətdə elmi-tədqiqat fəaliyyətlərinə yeni təkan verdi. Tarixi mənbələr sistemli şəkildə toplanaraq təhlil edildi, müxtəlif elmi və publisistik əsərlər qələmə alındı, həmçinin mövzuya dair materiallar xarici dillərə tərcümə olunaraq beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim edildi.

2007-ci ilin aprel ayında Quba şəhər stadionunda aparılan təmir və qazıntı işləri zamanı kütləvi məzarlıq üzə çıxarıldı. Aparılmış tibbi ekspertiza və antropoloji araşdırmalar nəticəsində 500-dən artıq insan kəlləsi müəyyən edildi ki, onların 50-dən çoxu uşaqlara, 100-dən çoxu isə qadınlara aid idi. Elmi nəticələr bu insanların 1918-ci ildə Qubada törədilmiş soyqırımının qurbanları olduğunu təsdiqlədi.

Bu tarixi faktların beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması, milli yaddaşın qorunması və qurbanların xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə Prezident İlham Əliyev 30 dekabr 2009-cu ildə xüsusi Sərəncam imzalayaraq Qubada “Soyqırımı memorial kompleksi”nin yaradılması barədə qərar verdi.

Memorial kompleks 2012–2013-cü illərdə Quba şəhərində, Qudyalçayın sol sahilində inşa olunmuş və 18 sentyabr 2013-cü ildə istifadəyə verilmişdir. Ümumi sahəsi 3,5 hektar olan bu kompleks beş hissədən ibarətdir. Dövlətimiz ermənilərin törətdiyi bu cinayətləri siyasi müstəvidə də dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində ardıcıl fəaliyyət göstərir. Bu tarixi faktların gələcək nəsillərə ötürülməsi və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması hər bir azərbaycanlının üzərinə düşən mühüm vəzifələrdəndir. Soyqırımı qurbanlarının xatirəsi daim ehtiramla yad edilməli, belə faciələrin bir daha təkrarlanmaması üçün tarixi yaddaş qorunmalıdır.

Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə 44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan şanlı Qələbə nəticəsində ölkəmizin ərazi bütövlüyü bərpa edilmişdir. Bu qələbədən sonra azad olunmuş ərazilərə xarici diplomatların, beynəlxalq təşkilat nümayəndələrinin və digər qonaqların səfərlərinin təşkili erməni vandalizminin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması üçün yeni imkanlar açmışdır. Dövlətimiz bu imkanlardan səmərəli istifadə edərək, törədilmiş cinayətlərə beynəlxalq hüquqi və siyasi qiymətin verilməsi istiqamətində fəaliyyətini davam etdirir.

Hacıqabul Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin bələdçisi Səfərova Pərvanə