Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində enerji faktoru yalnız iqtisadi məsələ deyil, həm də geosiyasi güc, təhlükəsizlik və strateji tərəfdaşlıq amilidir. Bu kontekstdə Azərbaycan artıq region ölkəsi statusunu aşaraq Avrasiyanın enerji xəritəsini formalaşdıran əsas aktorlardan birinə çevrilmişdir. Bakı bu gün təkcə enerji resurslarının mənbəyi deyil, həm də qlobal enerji dialoqunun platformasıdır.

Martın 3-də Bakı Konqres Mərkəzində keçirilən Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin 12-ci və Yaşıl Enerji Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin 4-cü iclasları Azərbaycanın artan beynəlxalq nüfuzunun və enerji diplomatiyasının real göstəricisidir. Tədbirdə 27 ölkənin, 11 beynəlxalq maliyyə institutunun, 49 enerji şirkətinin və çoxsaylı yüksəksəviyyəli nümayəndələrin iştirakı Bakının qlobal enerji mərkəzi statusunu bir daha təsdiqlədi.

Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycanın enerji tarixində strateji dönüş nöqtəsidir. Bu layihə ölkəmizin təşəbbüsü və liderliyi ilə reallaşaraq Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynamaqdadır.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tədbirdə çıxışında mühüm bir göstəricini açıqladı: Azərbaycan qazının ixrac olunduğu ölkələrin sayı artıq 16-ya çatıb. Boru kəmərləri vasitəsilə qaz tədarük edilən ölkələrin sayına görə Azərbaycan dünyada birinci yerdədir. Bu fakt ölkəmizin etibarlı tərəfdaş kimi qazandığı reputasiyanın ən bariz nümunəsidir.

Cənub Qaz Dəhlizi yalnız iqtisadi layihə deyil; o, siyasi sabitlik, regional əməkdaşlıq və enerji təhlükəsizliyinin təminat mexanizmidir. Layihə çərçivəsində qaz təchizatı coğrafiyasının genişlənməsi Avropa ilə Azərbaycan arasında strateji bağları daha da möhkəmləndirir.

Azərbaycanın enerji siyasəti təkcə ixrac həcmlərinin artırılmasına deyil, həm də regional sabitliyə töhfə verməyə yönəlib. Suriyaya 1,5 milyard kubmetr həcmində qaz tədarükü bunun bariz nümunəsidir. Elektrik enerjisi olmadan iqtisadi inkişafın mümkünsüzlüyünü nəzərə alsaq, bu addımın sosial və humanitar əhəmiyyəti daha aydın görünür.

Eyni zamanda, Azərbaycan Qazaxıstan və Türkmənistan üçün mühüm neft tranziti ölkəsidir. Xəzərin şərq sahillərindən qəbul edilən enerji resurslarının dünya bazarlarına çıxarılması üçün mövcud infrastruktur ölkəmizin logistika və tranzit imkanlarının gücünü nümayiş etdirir.

Qlobal enerji transformasiyası fonunda Azərbaycan ənənəvi enerji resursları ilə yanaşı, bərpaolunan enerji sahəsində də iddialı hədəflər müəyyən edib. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, qazıntı yanacağı ilə “yaşıl enerji”nin vəhdəti gələcəyin optimal modelidir.

2023-cü ildə BƏƏ-nin “Masdar” şirkəti tərəfindən 230 meqavat gücündə Günəş elektrik stansiyasının inşası, 2024-cü ilin yanvarında isə Səudiyyə Ərəbistanının “ACWA Power” şirkəti tərəfindən 240 meqavat gücündə külək elektrik stansiyasının istifadəyə verilməsi Azərbaycanın alternativ enerji sektorunda real nəticələr əldə etdiyini göstərir.

2030-cu ilə qədər elektrik enerjisinin qoyuluş gücündə bərpaolunan mənbələrin payının 30 faizə çatdırılması hədəfi müəyyən olunub. Daha perspektivli planlara əsasən isə 2032-ci ilə qədər 6–8 giqavat həcmində alternativ enerji istehsalı nəzərdə tutulur ki, bunun da əsas hissəsi ixraca yönəldiləcək.

Bu yanaşma iki strateji məqsədə xidmət edir:

1.         Daxili bazarda təbii qaza qənaət etmək;

2.         Artan sənaye, kommunikasiya, süni intellekt və data mərkəzləri sektorunun enerji tələbatını qarşılamaq.

Azərbaycanın enerji strategiyası artıq ölkə sərhədlərini aşaraq beynəlxalq bazarlara yönəlmişdir. Türkiyədə 870 meqavat gücündə elektrik stansiyasının əldə olunması, Serbiyada 500 meqavatlıq elektrik stansiyasının tikintisi üzrə müqavilənin imzalanması ölkəmizin regional enerji aktoruna çevrildiyini göstərir.

İtaliyada ümumi emal gücü 10 milyon ton olan iki neftayırma müəssisəsinin, həmçinin Türkiyənin Egey sahillərində 12 milyon tonluq neftayırma kompleksinin portfelə daxil edilməsi ilə Azərbaycanın Aralıq və Egey hövzəsində 22 milyon tonluq emal potensialı formalaşır. Bu, enerji təhlükəsizliyinin yalnız hasilat deyil, həm də emal və təchizat zəncirində təmin olunması deməkdir.

Azərbaycanın enerji siyasəti strateji sənədlərə əsaslanır. 2021-ci ildə qəbul olunmuş “Azərbaycan 2030: Sosial-iqtisadi inkişafın Milli Prioritetləri” sənədində müəyyən edilən beş əsas istiqamətdən biri “Təmiz ətraf mühit və yaşıl artım ölkəsi” prinsipidir. Bu yanaşma iqtisadi inkişafla ekoloji məsuliyyət arasında balansın qorunmasını nəzərdə tutur.

Azərbaycanın öz qaz ehtiyatlarının təxminən 100 il üçün kifayət etməsinə baxmayaraq, bərpaolunan enerji sahəsinə milyardlarla sərmayə yatırması uzaqgörən siyasətin göstəricisidir. Bu, gələcək nəsillər üçün dayanıqlı enerji modelinin qurulması deməkdir.

Bu gün Bakı yalnız enerji ixracatçısı paytaxt deyil; o, qlobal enerji dialoqunun mərkəzidir. Azərbaycan qazı Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verir, “yaşıl enerji” layihələri isə ölkəmizi post-neft dövrünə hazırlayır.

Bakıdan dünyaya açılan enerji qapısı artıq təkcə boru kəmərləri ilə deyil, həm də külək turbinləri, günəş panelləri və beynəlxalq tərəfdaşlıq platformaları ilə ölçülür. Azərbaycanın enerji strategiyası regional əməkdaşlıq, qlobal məsuliyyət və dayanıqlı inkişaf prinsiplərinə əsaslanaraq yeni mərhələyə qədəm qoyur.

Bayram Xudayarov

Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı, "Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları" Feysbuk qrupunun təsisçisi və rəhbəri, YAP-ın fəal üzvü.