Otuz dörd il əvvəl törədilmiş Xocalı soyqırımı ermənilərin Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirdiyi müharibə cinayətləri arasında xüsusi amansızlığı ilə seçilir. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə keçmiş sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının dəstəyi ilə Xocalı şəhərinə hücum edən erməni silahlı qüvvələri bir gecənin içində şəhəri yerlə-yeksan etmiş, dinc əhaliyə qarşı misli görünməmiş vəhşiliklər törətmişdir. Xocalı faciəsi mahiyyət və miqyas etibarilə dünya tarixində dinc əhalinin kütləvi qətliamı kimi tanınan Xatın, Holokost, Sonqmi, Lidice, Babi Yar, Ruanda soyqırımı və Srebrenitsa kimi faciələrlə eyni sırada çəkilir.

Soyqırımı nəticəsində bəzi ailələr tamamilə məhv edilmiş, mülki şəxslər xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirilmiş, əsir və girovlara ağır işgəncələr verilmişdir. Eyni zamanda şəhərin sosial infrastrukturu tamamilə dağıdılmışdır: 105 sosial-məişət obyekti, 3200 fərdi yaşayış evi, 14 məktəb, 21 klub, 29 kitabxana, 3 mədəniyyət evi və tarix-diyarşünaslıq muzeyi məhv edilmiş, XIV–XV əsrlərə aid tarixi-mədəni abidələr və qəbiristanlıqlar vandalizmə məruz qalmışdır.

Beynəlxalq hüquqa əsasən genosid – sülh və bəşəriyyət əleyhinə yönələn ən ağır cinayətlərdən biridir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Baş Məclisinin 11 dekabr 1946-cı il tarixli qətnaməsində genosidin insan qruplarının yaşamaq hüququnu inkar edən cinayət olduğu vurğulanmışdır. 1948-ci ildə qəbul edilmiş 260 (III) saylı qətnamə ilə təsdiq olunan “Genosid cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında” Konvensiyanın II maddəsində göstərilən meyarlar – milli və ya etnik qrupun üzvlərinin öldürülməsi, onlara ağır bədən və mənəvi xəsarət yetirilməsi, fiziki məhvinə yönəlmiş həyat şəraitinin yaradılması və digər əməllər – Xocalıda baş verən hadisələrin hüquqi baxımdan soyqırımı kimi qiymətləndirilməsinə əsas verir.

Xocalı soyqırımının beynəlxalq müstəvidə tanıdılması istiqamətində sistemli fəaliyyət Ümummilli Lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra başlanmışdır. Onun təşəbbüsü ilə 1994-cü il fevralın 24-də Milli Məclis “Xocalı Soyqırımı Günü haqqında” qərar qəbul etmiş, beynəlxalq təşkilatlara və dünya dövlətlərinə müraciət ünvanlamışdır. 25 fevral 1997-ci il tarixli sərəncamla hər il fevralın 26-da saat 17:00-da Xocalı qurbanlarının xatirəsinə sükut dəqiqəsi elan olunmuşdur.

Sonrakı illərdə Xocalı həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirilmiş, müxtəlif dillərdə kitablar və sənədlər nəşr edilmiş, beynəlxalq platformalarda təqdimatlar təşkil olunmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva tərəfindən bu məsələ daim diqqətdə saxlanılır. Heydər Əliyev Fondu tərəfindən həyata keçirilən layihələr, xüsusilə Fondun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə 2008-ci ildə başladılmış “Xocalıya ədalət!” beynəlxalq kampaniyası Xocalı soyqırımının tanıdılması istiqamətində mühüm rol oynayır. Bir sıra ölkələrin parlamentləri və ABŞ-ın ştat qanunverici orqanları Xocalı hadisələrinə dair müvafiq sənədlər qəbul etmişdir.

2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi tam bərpa olunmuş, separatçı rejimin rəhbərləri və digər cinayətlərdə ittiham olunan şəxslər məsuliyyətə cəlb edilmişdir. Bu, Xocalı qurbanlarının xatirəsinə ehtiramın və tarixi ədalətin təmin edilməsinin mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirilir.

Bu gün Xocalı şəhəri dövlət proqramları çərçivəsində yenidən qurulur, infrastruktur bərpa edilir və mərhələli qayıdış prosesi həyata keçirilir. Xocalının dirçəlişi yalnız bir şəhərin yenidən qurulması deyil, həm də tarixi yaddaşın qorunması və beynəlxalq ədalətin bərqərar olunması istiqamətində aparılan mübarizənin məntiqi nəticəsidir.

Asif Bayramov,

YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədr müavini

Neftçala Olimpiya İdman Kompleksinin direktoru