“Xocalı faciəsi iki yüz ildən çox müddətdə erməni millətçilərinin xalqımıza qarşı apardığı soyqırımı siyasətinin qanlı səhifəsidir”. Prezident İlham Əliyevin bu sözləri, Xocalı faciəsinin yalnız 1992-ci il hadisəsi olmadığını, həm də Azərbaycan xalqına qarşı uzun illər boyunca sistemli yürüdülmüş etnik təmizləmə və zorakılıq siyasətinin bir parçası olduğunu vurğulayır. Bu ifadə, faciənin tarixi, hüquqi və siyasi kontekstini anlamaq üçün rəhbər bir çərçivə təşkil edir.

Tarixi sənədlər və arxiv materialları göstərir ki, Ermənistanın millətçi qüvvələri XIX əsrdən başlayaraq Azərbaycan torpaqlarında müxtəlif zorakılıq aktları həyata keçiriblər. Bu siyasətin məqsədi, Azərbaycan əhalisinin demoqrafik və mədəni strukturunu dəyişdirmək, milli varlığa yönəlik təzyiq göstərmək idi. Xocalı faciəsi isə bu uzunmüddətli strategiyanın ən qanlı və planlı mərhələsi kimi tarixə düşüb.

1992-ci il hadisəsi zamanı Xocalıda yaşayan mülki əhali qəddarlığa məruz qalmış, şəhər dağıdılmış və əhali əsir götürülmüşdür. Hücum nəticəsində 613 nəfər qətlə yetirilib, onlardan 63 uşaq, 106 qadın və 70 yaşlı vətəndaşdir. Bu rəqəmlər, hadisənin təsadüfi olmadığını, sistemli və məqsədyönlü zorakılıq olduğunu açıq göstərir.

Xocalı faciəsi beynəlxalq hüquqi aspektdən də əhəmiyyətlidir. Hadisə, humanlıq əleyhinə cinayət və soyqırımı aktı kimi sənədləşdirilib. Beynəlxalq hüquq ekspertləri, BMT və Avropa Şurası tərəfindən yayımlanmış hesabatlar, Xocalı faciəsini təkcə mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş hərbi əməliyyat kimi deyil, həm də xalqımıza qarşı aparılmış sistemli soyqırım siyasətinin qanlı təzahürü kimi təsdiqləyir. Bu sənədlər faciənin beynəlxalq səviyyədə tanınması üçün əsas rol oynayır.

Tarixi kontekstdə Xocalı, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gərginləşməsində və regionun geosiyasi dinamikasının formalaşmasında əhəmiyyətli rol oynayıb. Faciə, Azərbaycan dövlətinin milli təhlükəsizlik strategiyasının və diplomatik fəaliyyətinin yenidən formalaşmasına təkan verib. “Xocalıya Ədalət” kampaniyası və diaspor təşkilatlarının fəaliyyəti, hadisənin beynəlxalq hüquqi tanınmasında mühüm diplomatik addım kimi qiymətləndirilir.

Xocalı faciəsi həm də humanitar və mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Memorial komplekslər, anım mərasimləri və təhsil proqramları, faciənin yaddaşda qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi məqsədini güdür. Hər il 26 Fevralda keçirilən rəsmi mərasimlər, xalqın yaddaşında faciənin təsirini qoruyur və soyqırımın bir daha təkrarlanmaması üçün mesaj verir.

Prezident İlham Əliyevin ifadəsi – “Xocalı faciəsi iki yüz ildən çox müddətdə erməni millətçilərinin xalqımıza qarşı apardığı soyqırımı siyasətinin qanlı səhifəsidir” – hadisənin həm tarixi, həm hüquqi, həm də siyasi mahiyyətini açıq şəkildə göstərir. Xocalı faciəsi, Azərbaycan xalqına qarşı uzunmüddətli millətçi və zorakılıq siyasətinin qanlı bir səhifəsi olaraq tarixdə qalır və gələcək nəsillər üçün ciddi dərs və ədalət çağırışıdır.

Zakir Əliyev,

YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədri,

Neftçala Peşə Məktəbinin əməkdaşı