Təxminən 4,54 milyard illik tarixi olan Yer kürəsi bu gün bəşəriyyət tarixində görünməmiş miqyasda qlobal problemlərlə üz-üzədir. İqlim dəyişiklikləri, ekoloji tarazlığın pozulması, təbii ehtiyatların tükənməsi, ərzaq və enerji təhlükəsizliyi ilə yanaşı, su qıtlığı artıq bütün dünyanı ciddi şəkildə narahat edən ən strateji problemlərdən birinə çevrilmişdir. Çünki su yalnız təbii sərvət deyil – həyatın özüdür, sivilizasiyanın təməlidir, dövlətlərin təhlükəsizliyinin əsas dayaqlarından biridir.

Beynəlxalq təşkilatların məlumatlarına görə, hazırda Yer kürəsində 8 milyarddan çox insan yaşayır və onların əhəmiyyətli hissəsi artıq su çatışmazlığı ilə üzləşir. BMT-nin hesabatlarında qeyd olunur ki, təxminən 2 milyard insan təhlükəsiz içməli suya çıxış imkanına malik deyil, 700 milyondan çox insan isə artıq kəskin su qıtlığından əziyyət çəkir.

Bu vəziyyətin yaranmasının əsas səbəbləri bunlardır:

•          İqlim dəyişiklikləri və qlobal istiləşmə

•          Əhalinin sürətli artımı və urbanizasiya

•          Su ehtiyatlarından səmərəsiz istifadə

•          Kənd təsərrüfatında köhnə və israfçı suvarma texnologiyaları

•          Sənaye tullantıları nəticəsində su hövzələrinin çirklənməsi

•          Ekoloji məsuliyyətsizlik

Mütəxəssislərin ciddi xəbərdarlıqlarına görə, yaxın gələcəkdə su uğrunda regional və hətta beynəlxalq münaqişələrin artması ehtimalı realdır. Xüsusilə Yaxın Şərq, Afrika və Mərkəzi Asiya kimi regionlarda su artıq strateji resursa çevrilib.

Təsadüfi deyil ki, artıq Beynəlxalq Hüquq Dərnəyi (International Law Association), BMT-nin Beynəlxalq Hüquq Komissiyası və digər qurumlar su ehtiyatları ilə bağlı dövlətlərarası münasibətlərin hüquqi tənzimlənməsi üzərində fəal işləyirlər. Məqsəd – gələcəkdə su səbəbindən yarana biləcək münaqişələrin qarşısını qabaqlayıcı hüquqi mexanizmlərlə almaqdır.

Təəssüf ki, qlobal su problemi Azərbaycanın da qarşılaşdığı real çağırışlardan biridir. Ölkəmiz Cənubi Qafqaz regionunda ən az su ehtiyatına malik dövlət sayılır. Üstəlik, Azərbaycan su ehtiyatlarının böyük hissəsi transsərhəd çayların – Kür və Araz hövzələrinin payına düşür. Bu isə bizi xarici amillərdən daha çox asılı vəziyyətə salır.

Problemin əsas aspektləri:

•          Qonşu ölkələrdən Kür və Araz çaylarına axıdılan çirkləndirici tullantılar

•          Su hövzələrinin hidrokimyəvi balansının pozulması

•          İqlim dəyişikliklərinin təsiri ilə quraqlığın artması

•          İşğal dövründə Ermənistan tərəfindən su mənbələrinin məqsədli şəkildə çirkləndirilməsi və dağıdılması

Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində su obyektlərinin uzun illər ərzində ekoloji terrora məruz qalması bu gün də öz ağır nəticələrini göstərir.

Məhz bütün bu təhlükələri nəzərə alan Azərbaycan dövləti son illər ərzində su təhlükəsizliyini milli təhlükəsizlik məsələsi səviyyəsinə qaldırmışdır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən məqsədyönlü siyasət nəticəsində ölkədə iri infrastruktur layihələri reallaşdırılıb.

Son 20 ildə:

•          Ümumi tutumu 500 milyon kubmetrdən artıq olan 4 böyük su anbarı inşa edilib

•          Taxtakörpü və Şəmkirçay su anbarları regionların su təminatında strateji rol oynayıb

•          Samur–Abşeron kanalı və Oğuz–Qəbələ–Bakı su kəməri yenidən qurulub

•          Ceyranbatan sutəmizləyici kompleksi müasir texnologiyalarla təchiz olunub

Bu layihələr olmasaydı, bu gün Bakı və Abşeronun su təminatı ciddi təhlükə altında qala bilərdi.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa-quruculuq işlərinin əsas istiqamətlərindən biri də məhz su təsərrüfatıdır.

Artıq:

•          Suqovuşan su anbarı

•          Sərsəng su anbarı

•          Köndələnçay su sistemi

•          Xaçınçay su anbarı

•          Zabuxçay su anbarı

yenidən qurularaq istifadəyə verilib. Bundan əlavə, Həkəriçay və Bərgüşadçay üzərində yeni iri su anbarlarının tikintisi də planlaşdırılır. Bu layihələr həm kənd təsərrüfatının dirçəlməsinə, həm də regionun ekoloji balansının bərpasına xidmət edir.

2026–2035-ci illəri əhatə edən yeni Dövlət Proqramı su təhlükəsizliyi sahəsində daha geniş və uzunmüddətli strategiyanı nəzərdə tutur. Proqram çərçivəsində:

•          Ölkə üzrə təxminən 30 yeni su anbarının tikintisi

•          Kanalizasiya xidmətinin əhatə dairəsinin 95 faizə çatdırılması

•          Su itkilərinin 40–45 faizdən 20 faizə endirilməsi

•          Bakı şəhərində onlarla küçədə yağış suları üçün yeni kollektorların qurulması

planlaşdırılır.

Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, artıq su sahəsində problemlər pərakəndə deyil, sistemli şəkildə həll olunur. Bu, gələcək nəsillər üçün strateji düşüncənin bariz nümunəsidir.

Bütün bu irimiqyaslı layihələr dövlətin üzərinə düşən məsuliyyətdir. Lakin suyun qorunması yalnız hökumətin deyil, hər bir vətəndaşın mənəvi və sosial borcudur. İsrafçılıq, məsuliyyətsiz istifadə, laqeyd münasibət – gələcəyimizi təhlükəyə atmaq deməkdir.

Bayram Xudayarov,

Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı, “Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları” Feysbuk qrupunun təsisçisi və rəhbəri, YAP-ın fəal üzvü